Positieve ouderzorg: hoe doe je dat?

Steeds vaker horen we de term ‘positieve gezondheid’ in de ouderenzorg voorbij komen. Maar waar gaat dit nu eigenlijk over en hoe doe je dat precies?

Welzijn en dagbeleving Voor de oudere bewoner staat het leven vaak compleet op zijn kop. Een (min of meer) gedwongen verhuizing vanuit de thuissituatie, het achterlaten of verlies van dierbaren, het hebben van een ernstige ziekte, verlies van controle door een haperend brein, een huiskamer delen met (soms verwarde) medebewoners, de confrontatie met de laatste levensfase en met het naderende einde. Kortom: doorgaans een zeer zware periode in het leven, waarvan je als zorgteam hoopt dat je van betekenis kunt zijn én het verschil kan maken in dat laatste stuk(je) van het leven van jouw bewoner. Ook voor familie is het belangrijk om straks te kunnen zeggen: ‘Dat laatste stukje in het verpleeghuis is voor papa of mama een hele fijn tijd geweest, ondanks die nare ziekte’. 

Zingevende doelen De visie van positieve gezondheid gaat over het welzijn en over de dagbeleving van de bewoner. Ondanks de aanwezigheid van een chronische beperking -of het hebben van een ernstige ziekte, is het belangrijk om -naast het optimaliseren van de lichamelijke gezondheid- ook te onderzoeken wat zin geeft aan het leven van de bewoner.

Een eerste stap in de positieve gezondheidszorg is het in gesprek komen met oudere en zijn dierbaren over zingeving. Zingeving is op oudere leeftijd belangrijker dan ooit en hangt nauw samen met het gevoel van welbevinden. Vragen die hierbij horen zijn: ‘Wat is belangrijk in deze fase van het leven?’;  ‘Wat maakt(e) het leven de moeite waard, gegeven de omstandigheden die we (helaas) niet kunnen veranderen?’

Voorbeelden van zingevende doelen voor ouderen zijn: ‘zoveel mogelijk regie hebben’; ‘erbij horen’, ‘me nuttig voelen’, ‘iets voor een ander of familie kunnen betekenen’, ‘blijvend leren’ en ‘kunnen opgaan in plezierige activiteiten’. Ook waardig sterven kan een belangrijk doel zijn voor de oudere: ‘Wat moet er nog gezegd of gedaan worden om het leven waardig af te sluiten?’ (Den Haan & Bannink, 2016).

Deze doelen zijn voor iedereen anders en dit vraagt om maatwerk en om vraaggericht werken (‘wat is belangrijk voor u en hoe kunnen wij hierin bijdragend zijn?’), in plaats van te denken of sturen vanuit een vast behandelaanbod ‘Wij weten wat goed voor u is’.  De regie komt hierdoor automatisch bij de cliënt en zijn dierbaren te liggen. Een belangrijke vindplaats om achter de waarde van de bewoner te komen is de methodiek van het levensverhaal, het betrekken van dierbaren -als de cliënt dit zelf niet meer kan verwoorden-, of bijvoorbeeld het gebruik van het ‘spinnenwebmodel’.

Oplossingsgerichte lopers Oplossingsgerichte vragen vormen het ‘hoe’ van de positieve gezondheidszorg. Want hoe doe je dat nu precies, die positieve gezondheidszorg?

Het gaat om het stellen van hoopvolle, open en nieuwsgierige vragen, die je op elk moment en in elk gesprek wel kunt stellen: de zogenaamde oplossingsgericht ‘lopers’. Een loper is een sleutel die op meerder deuren past. Als zorgverlener ben je dus op zoek naar kleine, mogelijke openingen om contact te maken en verdieping in het gesprek met de oudere en zijn dierbaren aan te brengen. Niet het probleem, maar de positieve uitzonderingen op het probleem -en dus de gewenste situatie- staan centraal. Dus niet: ‘Waar wil je vanaf?’ Maar wel : ‘Waar wil je naartoe?’

Drie ‘lopers’ zijn vragen over:

1) Sterke kanten en zaken die al werken (de positieve uitzonderingen op een probleem): ‘Wat heb je eerder gedaan en wat hielp?’; ‘Hoe heb je het hoofd in de afgelopen periode boven water weten te houden?’; ‘Op welke momenten is het al wat anders of is de situatie meer hanteerbaar?’

2) Wensen en behoeften van de cliënt: ‘Wat wil je wel/ anders?’; ‘Wat moet er bereikt worden?’; ‘Wat is er belangrijk in deze fase van je leven?’

3) Helpend gedrag, coping en stapjes vooruit: ‘Wat helpt al?; ‘Hoe ziet vooruitgang eruit?’, ‘Wat zal jouw volgende stapje zijn om het verschil te merken?’

Het stellen van oplossingsgerichte vragen als methodiek zorgt meestal voor de nodige motivatie. ‘Stoppen met roken’ is bijvoorbeeld veel makkelijker als je beseft dat dit ervoor kan zorgen dat je nog wat langer van betekenis kunt zijn voor je kleinzoon.

Een positief behandel- en zorgplan Consequenties van het werken met positieve gezondheid is dat het zorg- of behandelplan niet zozeer gaat over een probleem of een ziekte. De waarde (het ‘doel’) van de oudere staat centraal in het plan. Wie is de oudere, wat geeft hem/ haar zin in deze fase van het leven en wat/ wie dragen bij aan een positieve dagbeleving? Dagbeleving is dus niet alleen iets van de activiteitenbegeleider, maar ook zorgmomenten als douchen kunnen bijdragend zijn aan de dagbeleving. En de verantwoordelijkheid van dagbeleving ligt bij een ieder die bij de bewoner betrokken is: van vrijwilliger, familie, verpleegkundige tot behandelaar.

Stappenplan Hierna gaat het plan over de inzet van middelen, de ‘wegen’ die het welzijn van de oudere bevorderen of optimaliseren. Er kan gekeken worden naar welke omstandigheden het welzijnsdoel van de oudere doorkruizen, zoals cognitieve problemen bij een dementie, gevoelens van verlies, of een lichamelijke aandoening. Hierna komt de vraag: Hoe kunnen we als zorgverleners en behandelaars het gevoel van welbevinden de gezondheid optimaliseren? Wat kan een iedere ‘discipline’ bijdragen aan zorg en behandeling, zodat de cliënt ervaart dat hij dichterbij zijn eigen gewenste situatie (‘doel’) komt?

Er volgt een stappenplan dat in elk (multidisciplinair) overleg goed kan worden geëvalueerd met de positieve vraag: ‘Wat gaat er beter sinds we zijn gestart met… ?’. Het idee is hierbij dat we doen wat werkt, maar ook tijdig stoppen met wat er niet werkt -om vervolgens iets anders te doen. Maar ook: wat niet kapot is, hoeft niet gerepareerd hoeft te worden. Niet alles hoeft dus anders en ‘gefixt’ te worden en iedere verandering vindt dus plaats op een bedje van behoud.

Samengevat Positieve gezondheid gaat over het welzijn van de cliënt. Zingeving hangt samen met welbevinden, iets wat bij het ouder worden steeds belangrijk wordt. In de zorg- en behandelingen staat een zingevend doel van de oudere daarom centraal. In plaats van dagbesteding gaat het over dagbeleving: wat kan een ieder (van mantelzorg tot behandelaar) toevoegen aan het welzijnsdoel en aan een positieve dagbeleving van de cliënt? Oplossingsgerichte vragen zijn de ‘handen en voeten’, dus het ‘hoe’ van positieve gezondheidszorg. Dit zijn vragen, ook wel ‘lopers’ genoemd, over sterke kanten, het doel van de cliënt en over helpend gedrag die je in elk gesprek wel kunt stellen. En het mooie is dat je hier vandaag al mee kunt beginnen!

Wil je meer weten over positieve gezondheid en oplossingsgericht werken met ouderen? Check dan ook de podcast: Huisarts Podcast – Oplossingsgericht werken met ouderen - Huisarts Podcast