Matroesjka Methode en ik-beleving bij mensen met een dementie

In de ouderenzorg (vooral in verpleeghuizen) is het consulteren van verzorgende teams een belangrijke taak van de psycholoog/ gedragsdeskundige. Een veelvoorkomende vraag is 'hoe kunnen wij het best omgaan met onze bewoner met dementie en onbegrepen gedrag?

Tim de Kooning en René den Haan (neuropsychologen) hebben een methode bedacht om op een eenvoudige en praktische manier met zorgverleners in gesprek te komen over de gewenste benadering voor mensen met een dementie: de 'Matroesjka Methode'. We gaan hierbij uit van belevingsgerichte- en positieve gezondheidszorg:

hoe ervaart iemand zichzelf en de wereld om hem heen?

De boodschap hierbij is dat Iemand veel meer is dan een ziekte of beperking.

Centraal staat de vraag wat goede zin aan het leven geeft.

Wat is belangrijk in deze fase van het leven? Wat helpt om zo goed mogelijk met de eigen situatie om te gaan? Hoe kan je -ondanks de ziekte- toch zoveel mogelijk doen om je goed en waardig te voelen? Hoe kunnen naasten en zorgverleners hierbij zo goed mogelijk aansluiten?

Om de ondersteuningsbehoefte van een persoon met dementie* te onderzoeken maken we gebruik van een ‘matroesjka’: een holle houten pop die onderdeel is van een reeks steeds kleinere in elkaar passende poppen. Matroesjka staat symbool voor eenheid van lichaam, ziel, verstand, hart en geest. Deze houten poppen worden opengemaakt door middel van een draaibeweging van de naad in de “buik”. 

Door praktisch en beeldend aan de gang te gaan met het materiaal ontstaat een dialoog over wat er het beste werkt in de benadering, welke ondersteunende behoeften en wensen de cliënt heeft.

​​​​​​​​​Last in- first out bij dementie

Dementie is een verzamelnaam voor aandoeningen die zorgen voor een voortschrijdende achteruitgang in het denken en doen. De bekendste vorm van dementie is de ziekte van Alzheimer. Meestal verloopt het proces van dementie via het ‘last-in, first out’ principe: Een vroeg teken van dementie is het vergeten van recente gebeurtenissen, terwijl herinneringen (en vaardigheden) van lang geleden vaak nog glashelder zijn. Het betekent dus dat de eerste herinneringen die je maakt ‘lange termijn herinneringen’ uit de kindertijd of jonge volwassenheid – het laatst vervagen.

Ook wordt wel de vergelijking met de schillen en gelaagdheid van een ui gebruikt. De buitenste schillen staan voor de herinneringen en vaardigheden die recent zijn opgedaan. Als we langzaam de buitenste ringen verwijderen komen we in de ‘oude’ kern terecht. Deze binnenste kern van onze hersenen bevat de oudste herinneringen en basisvaardigheden, onze zintuigelijke functies en emoties. Deze zaken blijven het langst behouden.

Bij de Matroesjka Methode gebruiken we de verschillende poppen die de gelaagdheid van de hersenen voorstellen. De buitenste pop staat voor de persoon in zijn goede ‘oude’ doen. De kleinere, opvolgende poppen staan voor de verschillende stadia van voortschrijdende dementie (en hiermee het verval van cognitieve functies, zoals het geheugen, taal en handelen). Bij iedere pop hoort een bepaalde beleving en ondersteuningsbehoefte. Zo heeft iemand met geheugenproblemen vaak baat bij meer structuur en vastigheden. Het onderzoeken van de pop(pen) geeft een duidelijk beeld van de ondersteuningsbehoefte.

Helpers: wie staan dichtbij en geven steun?

Als je vastloopt omdat het geheugen hapert is het meestal prettig om mensen om je heen te hebben die je begrijpen en steunen.

Hiervoor worden massief houten poppetjes gebruikt die om de matroesjka pop heen worden geplaatst, voorzien van naamkaartjes van mensen (verzorgers en dierbaren) die dichtbij staan. Door deze ‘helpers’ op een bepaalde afstand te plaatsen van de matroesjka pop kan worden onderzocht hoe het steunsysteem eruitziet.

Wie voelt dichtbij en wie staat er meer op afstand? Welke benadering of bejegening past het beste? Het doel is om met elkaar (bij voorkeur met de cliënt samen) hierover in gesprek te komen. Hierna worden eenduidige en consequente afspraken over de benadering gemaakt. Uiteraard geeft dit duidelijkheid en houvast voor de cliënt.