Colonisten van Catan, deel 3

De bezitters van het spel zetten zelf de pionnen neer

Ken je dat?

Je zit met vrienden aan tafel voor een gezellig potje Catan.

Iedereen krijgt een eerlijke startpositie.

Tenminste... dat denk je.

Tot één speler ineens niet alleen de grondstoffen bezit, maar ook:

de bank, de dobbelstenen, de spelregels, de havens, én de handleiding.

En vervolgens zegt:

"Kijk eens hoe mooi de vrije markt werkt."

Welkom in de echte wereld.

Het grootste Catan-bord ooit

In de vorige delen zagen we hoe landen strijden om olie, gas, handelsroutes en grondstoffen.

Maar er is nog een niveau boven de spelers.

Want terwijl wij discussiëren over benzineprijzen, boodschappen en energierekeningen, speelt zich ergens anders een heel ander spel af.

Daar zitten niet vier spelers aan tafel. Daar zitten ongeveer 60.000 mensen.

Dat is minder dan een uitverkocht voetbalstadion.

Samen bezitten zij ongeveer 6% van alle rijkdom op aarde.

Even ter vergelijking: De armste helft van de wereldbevolking — zo'n vier miljard mensen — bezit slechts 2%.

Vier miljard mensen. Tegenover een groep die in een gemiddelde Johan Cruijff ArenA zou passen.

Als dat een Catan-spel was, zou iemand de tafel omgooien.

De mythe van de eerlijke start

Officieel beginnen we allemaal met dezelfde 24 uur per dag.

Dat klinkt prachtig.

Alleen begint de één met:

een hotel,

aandelen,

drie bedrijven,

een trustfonds,

een privéjet,

en een fiscalist.

Terwijl de ander begint met:

een studieschuld,

een huurachterstand,

een voedselbankpas,

en een fiets waarvan de ketting eraf ligt.

Dat is alsof je bij Monopoly begint met 5 euro en je tegenstander al de Kalverstraat bezit.

Maar goed, formeel gezien speel je hetzelfde spel.

Geld koopt macht. Macht koopt geld.

Het fascinerende is dat rijkdom tegenwoordig niet meer alleen rijkdom is.

Het is invloed. Heel veel invloed.

Wanneer een klein groepje miljardairs belangen heeft in grote mediabedrijven, sociale mediaplatforms, technologiebedrijven en politieke campagnes, ontstaat iets bijzonders.

Of eigenlijk iets heel ouds.

Degene met de meeste grondstoffen bepaalt uiteindelijk welke kaarten worden uitgedeeld.

In Catan noemen we dat vals spelen. In de echte wereld noemen we het lobbyen.

Dat klinkt netter.

De geld-macht-spiraal

Het proces is eigenlijk verrassend simpel.

Stap 1: Verdien veel geld.

Stap 2: Gebruik dat geld om invloed te krijgen.

Stap 3: Gebruik die invloed om regels te maken die nóg meer geld opleveren.

Stap 4: Herhaal.

Het is de economische versie van een sneeuwbal. Alleen groeit deze sneeuwbal uit tot een lawine terwijl de rest probeert een sneeuwpop te bouwen.

Ondertussen aan de andere kant van het bord

Wat deze cijfers zo pijnlijk ongemakkelijk maakt, is dat het niet gaat over luxeproblemen.

Het gaat over mensen die:

honger hebben, geen toegang hebben tot gezondheidszorg, geen onderwijs kunnen betalen,

of dagelijks moeten kiezen tussen eten en energie.

Terwijl ergens anders een vermogen op een beursdag meer stijgt dan een gemiddelde werknemer in tien levens kan verdienen.

Dat is geen verschil meer.

Dat is een ander universum.

Maar zij hebben het toch verdiend?

Dat is vaak het eerste tegenargument.

En natuurlijk: Veel succesvolle ondernemers hebben iets briljants gebouwd.

Maar dat is niet de kern van de discussie. De vraag is niet of iemand rijk mag zijn.

De vraag is hoeveel macht één persoon mag hebben omdat hij rijk is.

Want op een gegeven moment gaat het niet meer over ondernemerschap.

Dan gaat het over invloed op:

politiek, media, wetgeving, belastingen, publieke opinie.

En dan verandert een democratie langzaam in een VIP-lounge.

Iedereen mag naar binnen.

Sommigen krijgen alleen een sleutel.

De grootste grap van allemaal

Het mooiste vind ik misschien nog wel dat we voortdurend horen:

"De markt bepaalt."

Alsof de markt een soort natuurverschijnsel is.

Een orkaan. Een vulkaan. Een onweersbui.

Maar de markt bestaat niet. Mensen maken regels. Mensen schrijven wetten. Mensen bepalen belastingen. Mensen bepalen wie toegang krijgt tot macht.

En opvallend vaak zijn dat dezelfde mensen die heel veel pionnen op het bord hebben staan.

De bezitters van het spel

Misschien is dat de belangrijkste les van deze hele Catan-serie.

We denken vaak dat de wereld bestaat uit spelers.

Landen. Bedrijven. Consumenten.

Maar boven de spelers zitten soms de bezitters van het spel.

De mensen die niet alleen meespelen. Maar ook invloed hebben op:

het speelbord,

de dobbelstenen,

de spelregels,

de bank,

en soms zelfs de scheidsrechter.

En het knappe is: Ze hebben ons overtuigd dat dit volkomen normaal is.

Tot slot

In Catan eindigt het spel zodra iemand genoeg overwinningspunten heeft verzameld.

In de echte wereld lijkt het soms alsof sommige spelers al gewonnen hebben...

...maar toch blijven doorspelen.

Niet omdat ze nog meer nodig hebben, maar omdat ze inmiddels vergeten zijn dat het ooit een spel was.

En ondertussen zit de helft van de wereldbevolking nog steeds te wachten op haar eerste grondstofkaart.