De POH-GGZ mislukt experiment of verkeerde meetlat?

Soms denk ik dat we in Nederland een bijzondere hobby hebben ontwikkeld. We bouwen een ingewikkeld systeem, laten duizenden professionals keihard werken, stoppen er honderden miljoenen euro's in en kijken vervolgens verbaasd op als de resultaten niet overeenkomen met de PowerPoint-presentatie waarmee het ooit begon.

Neem de POH-GGZ.

Volgens nieuw onderzoek draagt de praktijkondersteuner geestelijke gezondheidszorg niet bij aan de doelen waarvoor deze ooit werd bedacht. De wachtlijsten in de GGZ worden niet korter. Mensen blijven niet langer aan het werk. Op de lange termijn worden mensen niet aantoonbaar gezonder.

Conclusie van sommige commentatoren: zie je wel, werkt niet. Maar wacht eens even.

Dat is een beetje alsof je een paraplu afrekent omdat het nog steeds regent.

Wat was eigenlijk de opdracht?

De POH-GGZ werd in 2008 geïntroduceerd met een nobel idee.

Mensen met psychische klachten zouden sneller geholpen worden. Daardoor zouden minder mensen in de specialistische GGZ terechtkomen. De druk op de GGZ zou afnemen. De wachtlijsten zouden korter worden.

Klinkt logisch. Alleen zit daar een denkfout in. Want als de voordeur van een stadion vastloopt, helpt het niet om buiten een extra verkeersregelaar neer te zetten terwijl binnen dezelfde smalle uitgang blijft bestaan.Dat is ongeveer wat 'we' hebben gedaan.

De wachtlijstfabriek

De Nederlandse GGZ is inmiddels uitgegroeid tot een indrukwekkend bouwwerk van verwijzingen, indicaties, diagnoses, financieringsstromen, zorgpaden, registraties en kwaliteitskaders.

Oftewel: een systeem dat zo ingewikkeld is geworden dat niemand het nog helemaal begrijpt, maar waar iedereen afhankelijk van is.

En ondertussen blijven mensen zich verzamelen voor de voordeur.

Maar dus niet omdat de POH-GGZ faalt, maar omdat de capaciteit achter die voordeur beperkt blijft.

Sterker nog: de POH-GGZ voorkomt mogelijk juist dat het systeem volledig vastloopt.Dat is alleen lastig zichtbaar in spreadsheets.Want hoe meet je een file die nooit is ontstaan?

Gezondheid volgens Excel

Nog interessanter wordt het wanneer onderzoekers kijken naar gezondheid.

Vier jaar later blijken mensen gemiddeld niet veel gezonder.

Dat klinkt ernstig.

Tot je jezelf afvraagt: wat bedoelen we eigenlijk met gezonder?

Iemand met chronische angstklachten die leert functioneren, werkt, sociale contacten onderhoudt en weer plezier beleeft aan het leven, kan volgens veel statistieken nog steeds "klachten" hebben.

Maar die persoon heeft wel zijn leven terug.

Gezondheid is dus niet hetzelfde als klachtenvrij zijn.

Dat is precies waar moderne concepten zoals Positieve Gezondheid al jaren op wijzen.

Voor sommige mensen is het doel niet genezen. Het doel is stabiliteit. Voor anderen is het doel weer boodschappen durven doen. Voor weer anderen is het doel niet verder achteruitgaan.

Dat zijn misschien geen spectaculaire onderzoeksuitkomsten, maar voor de persoon zelf kunnen ze van onschatbare waarde zijn.

De overbruggingsillusie

Nog zo'n mooie. Een deel van de cliënten krijgt POH-GGZ als overbrugging naar specialistische GGZ.Alleen al dat woord is interessant.

Overbrugging.

Daarmee vertel je iemand eigenlijk: "De echte hulp komt later."De POH wordt zo automatisch een tussenstation.

Een wachtruimte.Een psychologische bushalte.

Het gevolg?

De aandacht blijft gericht op wat nog moet komen, niet op wat er nu al gebeurt.

We moeten ons dus afvragen hoeveel effect een hulpverlener überhaupt kan hebben wanneer het systeem vanaf dag één vertelt dat hij slechts een tijdelijke vervanger is.

De ene POH is de andere niet

Nog een ongemakkelijke waarheid.We praten over "de POH-GGZ" alsof het één uniforme behandeling is.

Dat is natuurlijk onzin.

De ene praktijkondersteuner heeft uitgebreide ervaring met cognitieve gedragstherapie.

De ander werkt sterk vanuit oplossingsgericht coachen. De ander is goed in het begeleiden van rouw en verlies. Weer een ander heeft veel kennis van trauma, verslaving of systeemproblematiek.

Sommigen beschikken over een uitgebreide gereedschapskist.

Anderen moeten roeien met de middelen die ze hebben.

Als je al die verschillen op een grote hoop gooit, meet je uiteindelijk vooral het gemiddelde.En het gemiddelde zegt soms verrassend weinig over wat er werkelijk gebeurt.

Het duizenddingendoekje bestaat niet

Waar het onderzoek misschien wél een punt heeft, is onze neiging om de POH-GGZ als wondermiddel te beschouwen.

Een wachtlijstprobleem?

POH.

Stress?

POH.

Eenzaamheid?

POH.

Werkproblemen?

POH.

Levensvragen?

POH.

Rouw?

POH.

Burn-out?

POH.

Het begint een beetje te lijken op die keukenreclames waarin één doekje zogenaamd vet, kalk, modder, wijnvlekken en kinderhandjes tegelijk verwijdert.

De werkelijkheid is minder spectaculair.

Geen enkele professional kan alle maatschappelijke problemen oplossen. Dat gebeurt namelijk ook niet in de ggz.

Misschien kijken we naar de verkeerde uitkomst

De grootste vraag blijft daarom:

Als 600.000 Nederlanders jaarlijks gebruikmaken van de POH-GGZ, waarom kijken we dan zo weinig naar hun ervaringen?

Voelen mensen zich gehoord?

Krijgen ze meer grip op hun leven? Kunnen ze beter omgaan met hun klachten? Voelen ze zich minder alleen? Zien ze weer perspectief?

Dat zijn zachtere uitkomsten dan een Excelbestand graag ziet. Maar psychische gezondheid is nu eenmaal geen APK-keuring.

De echte conclusie

Misschien laat dit onderzoek helemaal niet zien dat de POH-GGZ heeft gefaald.

Misschien laat het vooral zien dat we al bijna twintig jaar verwachten dat één functie de problemen oplost van een GGZ-systeem dat steeds ingewikkelder, duurder en voller wordt.

Dat is ongeveer alsof je een verkeersregelaar verantwoordelijk maakt voor alle files in Nederland. De vraag is dus niet of de POH-GGZ moet verdwijnen. De vraag is of we eindelijk bereid zijn naar het hele systeem te kijken.

Want zolang de voordeur blijft vollopen en de achterdeur nauwelijks beweegt, kun je nog duizend praktijkondersteuners aannemen. Dan blijft de wachtkamer gewoon voller worden. Alleen staan er dan meer stoelen.

De onderliggende boodschap van deze blog is dat het onderzoek waardevol kan zijn, maar dat het vooral systeemdoelen meet (wachtlijsten, arbeidsuitval, zorgconsumptie) en veel minder persoonlijke uitkomsten (veerkracht, functioneren, ervaren kwaliteit van leven, stabiliteit). Juist bij mentale gezondheid kan dat verschil cruciaal zijn.