Waardig sterven en positieve gezondheid (maar laten we eerst even praten)

We leven in een tijd waarin we alles optimaliseren. Onze stappen, onze slaap, onze smoothie met chiazaad.

Maar als het gaat om het einde van het leven? Dan kijken we massaal naar het plafond en hopen we dat iemand anders het onderwerp aansnijdt.

Spoiler: dat gebeurt dus zelden.

Ik begin mijn gesprekken vaak met een simpele vraag: “Waar hoop je op?”

Klinkt vriendelijk. Onschuldig bijna. Tot iemand zegt: “Ja… eigenlijk nergens meer op.”

En daar sta je dan. Met je positieve gezondheid en je goede bedoelingen.

Toch blijft die vraag overeind. Sterker nog: juist dan wordt hij belangrijker.

Want zolang iemand met je in gesprek is, is er blijkbaar nog iets. Al is het maar de wens om gezien te worden, gehoord te worden, of gewoon even niet alleen te zijn. Hoop zit niet altijd in grote dromen. Soms zit het in een kop koffie zonder haast. Of iemand die blijft zitten als het stil wordt.

Hoop is geen glitterfilter

In trainingen krijg ik vaak de vraag: “Maar wat als iemand dood wil?” Alsof de hoopvraag dan ineens verboden terrein is.

Maar hoop is geen verplicht optimisme.

Het is geen Instagramfilter over een rauwe werkelijkheid. Hoop is ook: minder pijn, nog één goed gesprek, rust in je hoofd of iemand die je hand vasthoudt

En soms is de hoop: waardig mogen sterven.

Dus ja, ook bij een oudere cliënt in het verpleeghuis, misschien zelfs met een euthanasiedatum in zicht, blijft die vraag relevant. Alleen klinkt hij dan anders:“Wat is er nodig om waardig te sterven?”

Dat is geen zware vraag. Dat is een menselijke vraag.

Oud worden: niemand wil het, iedereen doet het

Voor jongeren is ouder worden iets voor “later”. Net als pensioen. Of rekken.

We associëren het met verlies: gezondheid, zelfstandigheid, vrienden, waardigheid. En dus bestrijden we het. Met crèmes, apps en een lichte vorm van ontkenning.

Maar voor ouderen – en hun naasten – is de laatste levensfase geen abstract idee. Het is dagelijkse realiteit. En toch praten we er verrassend weinig over.

Een kwart van de ouderen denkt niet na over het levenseinde. Slechts een kleine groep legt wensen vast.

Nabestaanden moeten vaak gokken: “Zou hij dit gewild hebben?”

Dat is een soort morele escape room, maar dan zonder hints.

Ondertussen in de samenleving…

Terwijl wij het gesprek uitstellen, verandert er van alles: meer nadruk op eigen regie, meer acceptatie rondom het levenseinde, meer mogelijkheden (legaal en… minder legaal), meer eenzaamheid en mensen die zich 'tot last' voelen

En ergens daartussen ontstaat een ingewikkelde realiteit: mensen die niet zozeer dood willen, maar vooral niet meer zo willen leven.

Waardig leven = waardig sterven

We praten vaak over waardig sterven alsof het iets is dat pas begint in de laatste weken. Maar dat is een misverstand.

Waardig sterven begint bij waardig leven.

Bij aandacht. Zorgvuldigheid. Er mogen zijn.

Niet alleen als je vitaal bent en meedraait, maar juist ook als het schuurt, vertraagt en afhankelijk wordt.

En misschien zit daar wel de kern van positieve gezondheid: niet focussen op wat er niet meer is, maar op wat er - hoe klein ook- nog toe doet.

De laatste 1000 dagen (ja, die bestaan echt)

Een mooi idee is dat van de “laatste 1000 dagen”.

Niet als aftelklok (rustig maar), maar als uitnodiging: Denk na. Praat. Ruim op. Letterlijk en figuurlijk.

In Denemarken noemen ze dat döstädning: opruimen voordat je gaat.

Niet alleen je spullen, maar ook je verhalen, je relaties, je losse eindjes.

Klinkt zwaar? Valt mee. Het levert vaak verrassend lichte gesprekken op. En soms zelfs humor. (Ja, echt.)

Het echte probleem

We weten eigenlijk best goed wat belangrijk is: aandacht, autonomie, verbondenheid, goede palliatieve zorg en ruimte voor persoonlijke wensen.

Maar in de praktijk zit het probleem ergens anders: tijd, drukte, systemen en een collectieve neiging om ongemakkelijke gesprekken uit te stellen.

Dus… wat is er nodig?

Misschien niet nóg een beleidsstuk. Niet nóg een protocol.

Maar gewoon iemand die de vraag durft te stellen: “Wat is voor jou een goed einde?”

En dan ook blijft zitten voor het antwoord.

Want waardig sterven gaat niet alleen over hoe je doodgaat.

Het gaat over hoe je tot het laatst toe mens mag zijn.

En eerlijk is eerlijk: dat begint meestal gewoon met een gesprek.