De vliegschaamte voorbij. Morgen wordt alles groen

Waarom de trein geen straf maar een beloning moet zijn

Weet je het nog?

De coronatijd. Geen files. Geen eindeloze stroom leasebakken op de A4. Geen vliegtuigstrepen die als witte snelwegen door de lucht liepen. De stilte was bijna ongemakkelijk. Vogels leken ineens luidruchtiger dan politici.

Even leek het alsof we collectief ontdekten dat de wereld ook zonder permanente verplaatsingsdrift bleef draaien.

Toen kwam de term: vliegschaamte. Een vluchtig maar collectief besef over de impact van ons gedrag op het milieu. En een prachtig Nederlands woord! Alsof je rood aanloopt wanneer je een weekendje Barcelona boekt.

Maar inmiddels zijn we de vliegschaamte alweer voorbij. Schiphol groeit, prijsvechters vliegen af en aan en voor vijftien euro kun je soms verder reizen dan met de trein naar Groningen.

En daar wringt iets. De vreemdste korting van Europa

Stel je voor. Je koopt een pak melk. Daar zit btw op. Je tankt benzine. Accijns.Je koopt een treinkaartje. Belastingen, energieheffingen, infrastructuurkosten.

Maar een vliegtuig? Geen btw op internationale tickets. Geen accijns op kerosine. Miljarden aan uitzonderingsposities.

Als een snackbar dezelfde fiscale behandeling zou krijgen als de luchtvaart, konden we waarschijnlijk voor 37 cent onbeperkt frikandellen eten.

Niemand zou dat normaal vinden.

Toch vinden we het bij vliegen al decennialang volstrekt logisch.

De grote groene luchtballon

Ondertussen belooft de luchtvaartsector een prachtige toekomst. Duurzame brandstoffen. Waterstof. Elektrisch vliegen. CO₂-opslag.

Compensatieprogramma's.

Kortom: morgen wordt alles groen.

De boodschap lijkt op die van een leerling die zijn huiswerk niet heeft gemaakt. "Ik heb het nog niet gedaan, maar ik heb wel een geweldig plan."

De politiek knikt vervolgens vriendelijk en geeft uitstel.

Nog een keer.

En nog een keer.

En nog een keer.

Het ongemakkelijke feit

De luchtvaart is verantwoordelijk voor een relatief klein deel van de wereldwijde uitstoot. Dat argument hoor je vaak.

Klopt.

Maar dat maakt het niet minder bijzonder dat juist deze sector nog steeds uitzonderingen geniet waar andere sectoren alleen maar van kunnen dromen.

Sterker nog:

de prijs van een vliegticket vertelt nauwelijks iets over de werkelijke maatschappelijke kosten.

Geluidsoverlast.

Klimaatschade.

Luchtvervuiling.

Ruimtebeslag.

Die rekening ligt grotendeels ergens anders. Bij de samenleving. Bij toekomstige generaties. Of simpelweg buiten beeld.

Nog meer belasting?

En hier komt de politieke reflex.

Verhoog de vliegtaks.

Verhoog de accijnzen.

Verhoog de heffingen.

Verhoog alles wat verhoogd kan worden.

Maar daar zit ook een probleem.

Voor iemand die zes keer per jaar businessclass naar Dubai vliegt, maakt vijftig euro extra weinig uit.

Voor een gezin dat één keer per jaar op vakantie gaat wel.

Belastingen zijn vaak een bot instrument. Ze raken niet iedereen gelijk.

Draai het om! Stoppen met denken in straffen. En beginnen met denken in belonen.

Waarom is duurzaam reizen meestal de duurdere en ingewikkeldere optie?

Waarom moet iemand die de trein neemt vaak meer betalen dan iemand die het vliegtuig pakt?

Dat is alsof je in de supermarkt korting geeft op sigaretten en belasting heft op broccoli.

Een radicale gedachte

Wat als de opbrengsten van luchtvaartheffingen niet verdwijnen in een grote Haagse grabbelton? Maar rechtstreeks teruggaan naar reizigers.

Niet als subsidie voor spoorbedrijven. Niet als adviesrapport van vierhonderd pagina's. Maar zichtbaar. Concreet. Direct.

Een Europees treintegoed.

Loyaliteitspunten voor duurzame kilometers.

Belastingkorting voor frequente treinreizigers.

Goedkope nachttreinen.

Werkgevers die fiscaal worden beloond als medewerkers de trein nemen.

Maak duurzaam gedrag aantrekkelijk. Mensen reageren verrassend goed op een wortel.

Veel beter dan op een stok.

Want de meeste mensen zijn niet lui. Ze zijn praktisch.

De verpleegkundige.

De monteur.

De leraar.

De vrachtwagenchauffeur.

Niet iedereen kan thuiswerken vanuit een hip koffiebarretje met havercappuccino.

Mensen willen gewoon snel, betaalbaar en betrouwbaar van A naar B. Als de trein duurder, langzamer en ingewikkelder is dan het vliegtuig, dan kiezen veel mensen logischerwijs voor het vliegtuig. Of vervang vliegtuig voor het woord auto. Zelfde principe.

De echte politieke keuze

De discussie gaat uiteindelijk niet over vliegen. Niet over treinen.

Niet eens over klimaat.

De discussie gaat over welk gedrag we als samenleving willen stimuleren.

Politiek is keuzes maken.

En op dit moment belonen we nog steeds de meest vervuilende optie.

Dat is geen marktfalen.

Dat is beleidsfalen.

Dus stop met praten over vliegschaamte.

En begin met het organiseren van trein-trots.

Niet door mensen een schuldgevoel aan te praten. Maar door duurzame keuzes eindelijk de makkelijkste, slimste en voordeligste keuzes te maken.

Want mensen veranderen zelden door straf. Maar verrassend vaak door een goede beloning.

Boodschap in één zin: zolang vliegen fiscaal wordt bevoordeeld en duurzaam reizen vooral bestaat uit hogere kosten, langere reistijden en goede bedoelingen, blijft de politiek aan de verkeerde kant van de gedragspsychologie staan.

Beloon wat je wilt zien groeien. Straffen alleen gaat het verschil niet maken.