Gedrag van slag

Stel je voor: je hebt zo’n matroesjka-pop in je hand. Je draait haar open… en daar zit er nog één in. En nóg één.

Totdat je bij het kleinste poppetje komt.

Ons brein lijkt daar verrassend veel op. Alle lagen van wie wij zijn -ons geheugen, ons gedrag, onze emoties- zitten als het ware in die poppen verstopt.

En bij een haperend brein?

Dan verdwijnen die lagen langzaam.

Of, zoals we ook wel zeggen:

Je trekt steeds een jasje uit… maar er komt geen nieuwe meer bij.

Wat is een haperend brein?

Een haperend brein betekent dat het brein moeite krijgt met denken, voelen en doen.

Dat zien we bijvoorbeeld bij:

dementie (zoals Alzheimer)

een beroerte (CVA)

niet-aangeboren hersenletsel (NAH), Parkinson, een delier

of zelfs bij stress, slecht slapen of depressie

Belangrijk om te weten: gedrag dat verandert, komt meestal niet door “niet willen”… maar door niet meer kunnen.

Last in, first out: het brein ruimt achterstevoren op

Bij dementie gaat het brein niet zomaar stuk. Het volgt vaak een bepaald patroon:

Last in, first out

Dat betekent:

Wat je het laatst hebt geleerd… raak je het eerst kwijt

Wat heel oud is… blijft het langst bewaard

Dus:

De afspraak van vanochtend? Weg.

De naam van de kleinkinderen? Soms lastig.

Maar dat liedje van vroeger? Voluit meezingen

De buitenste jas gaat als eerste uit en de binnenste laag blijft het langst

De ui: laagje voor laagje

Sommigen vergelijken dementie met een ui.

De buitenste schillen: recente herinneringen en nieuwe vaardigheden

De binnenste kern: oude herinneringen, emoties en

zintuigen (voelen, ruiken, horen)

En het bijzondere is: die kern binnenste kern blijft vaak het langst intact

Dus ook als iemand weinig zegt of doet: kan muziek nog raken,

kan aanraking nog troosten,

kan een geur ineens een herinnering oproepen

Even belangrijk: het wisselt per dag (of per uur…)

Het brein is geen rechte lijn naar beneden. Soms lijkt iemand “een jasje terug aan te trekken”.

Bijvoorbeeld:

na een goede nacht → meer helderheid

bij vermoeidheid, pijn of stress → meer achteruitgang

bij ziekte of medicatie → ineens veel meer verward

Dus: Gedrag kan per dag (of zelfs per uur) verschillen

En dat is geen aanstellerij. Dat is het brein dat even beter… of juist slechter… werkt.

De Matroesjka-methode: vier ‘ikken’

In de Matroesjka-methode kijken we niet alleen naar wat iemand niet meer kan, maar vooral naar hoe iemand de wereld beleeft.

We onderscheiden vier herkenbare “ikken”:

1. De bedreigde ik (beginfase)

“Ik merk dat er iets mis is… en dat is eng.”

Wat zie je?

Vergeetachtigheid

Dingen kwijtraken

Zoeken naar woorden

Bewust van achteruitgang

Gevoel:

Angst

Frustratie

Onzekerheid

Soms ontkennen of verbergen

Gedrag:

Boos worden (“jij hebt het weggepakt!”)

Controle willen houden

Briefjes maken, lijstjes

Wat helpt?

Serieus nemen (niet bagatelliseren!)

Rust en structuur

Samen doen in kleine stapjes

Praten over wat nog wél lukt

Belangrijk: dit is vaak de fase waarin iemand nog zelf kan aangeven wat hij/zij belangrijk vindt.

2. De verdwaalde ik (middenfase)

“Ik weet niet meer waar ik ben… help me.”

Wat zie je?

Desoriëntatie in tijd en plaats

Moeite met dagelijkse handelingen

Verleden en heden lopen door elkaar

Gevoel:

Paniek

Ontreddering

Soms boosheid

Gedrag:

Dwalen

Zoeken

Onrust

Wat helpt?

Structuur en herhaling

Rustige communicatie (korte zinnen!)

Niet testen (“weet je nog…?”)

Aansluiten bij gevoel, niet bij logica

3. De verborgen ik (gevorderde fase)

“Ik ben er nog… maar je moet goed kijken.”

Wat zie je?

Terugtrekken

Weinig contact

Moeite met spreken

Gevoel:

Moeilijk zichtbaar, maar nog aanwezig

Gedrag:

Reageren via lichaam (gezicht, beweging)

Herhalende bewegingen

Wat helpt?

Zintuigen aanspreken (muziek, geur, aanraking)

Rustige omgeving

Observeren: wat vindt iemand prettig?

4. De verzonken ik (eindfase)

“Ik voel… dus ik ben er nog.”

Wat zie je?

Nauwelijks contact

Volledig afhankelijk van zorg

Gevoel:

Vooral via zintuigen (warm/koud, pijn, comfort)

Wat helpt?

Geborgenheid

Zachte benadering

Comfort en veiligheid

Iedereen is anders (echt waar!)

Hoewel deze fases helpen om te begrijpen wat er gebeurt, is er één gouden regel:

Er bestaat geen standaard dementie.

Wat invloed heeft:

karakter

levensgeschiedenis

copingstijl

omgeving

type dementie

Dus: Geen kookboek Maar maatwerk

Gedrag begrijpen = samen puzzelen

Als gedrag “van slag” is, kijken we altijd breder:

1. De cliënt

pijn? angst? vermoeidheid?

2. De interactie

hoe praten we? sluiten we aan?

3. De omgeving

drukte? lawaai? herkenning?

4. De organisatie

rust? structuur? duidelijke afspraken?

Positieve gezondheid & oplossingsgericht werken

In plaats van te vragen: “Wat gaat er mis?”

Vragen we:

“Wat werkt nog wél?”

Dat noemen we oplossingsgericht werken.

Kenmerken:

nieuwsgierig zijn

hoop houden

kleine stapjes waarderen

samen beslissen

zoeken naar wat al helpt

Want vaak is het er al: kleine succesmomenten (die we soms over het hoofd zien)

De grootste pop: wie iemand écht is

De grootste matroesjka-pop staat voor: de persoon zoals hij/zij was en nog steeds is

Met:

levensverhaal

waarden

gewoontes

krachten

Daarom is het belangrijk om te vragen:

Wat gaf vroeger plezier?

Wat is belangrijk?

Wie helpt?

Waar werd iemand gelukkig van?

Want zelfs als de buitenste lagen verdwijnen…

blijft de kern van iemand voelbaar aanwezig

Tot slot

Gedrag dat “van slag” is, is geen probleem dat opgelost moet worden.

Het is een boodschap.

Een brein dat zegt:

“Ik red het niet meer zoals vroeger… help me op een andere manier.”

En dat vraagt van ons:

geduld

afstemmen

kijken naar de laag die er nog wél is

en soms… een beetje humor

Want eerlijk is eerlijk:

Als iemand voor de derde keer vraagt waar zijn bril is… terwijl die op zijn hoofd staat…

…dan mag je best even glimlachen.

Mits je daarna helpt zoeken!